Hoe Russische leiders denken: Interview met Koude Oorlog-expert Sergej Radchenko (vertaling)
Civis Mundi Digitaal #166
door Otto van de Haar
Vorige maand publiceerde de Zwitserse kwaliteitskrant de Neue Zürcher Zeitung een vraaggesprek met de in de Sovjet-Unie geboren historicus Sergej Radchenko, een expert op het gebied van de Koude Oorlog.
‘Poetin is veel gedurfder dan Stalin’
Sergej Radchenko heeft aan de hand van Sovjetarchieven de gedachtewereld van de Sovjetleiders gereconstrueerd. Ruim tien jaar geleden werden de archieven van het ministerie van Buitenlandse Zaken en van de Communistische Partij over de Koude Oorlog tijdelijk opengesteld voor onderzoek. Hij stuitte op ongelooflijk materiaal: brieven, dagboeken, memoranda, telegrammen en onderhandelingsdocumenten van de Sovjetleiders Josef Stalin, Nikita Chroesjtsjov, Leonid Brezjnev en Michail Gorbatsjov. Wat hij vond, biedt een verklaring voor Poetins oorlog – en waarom de Russische president gevaarlijker is dan zijn voorgangers.
Radchenko, werd geboren in 1980, in het plaatsje Korsakov op het eiland Sachalin helemaal aan de oostgrens grens van het Sovjetimperium. Het lag zo geïsoleerd dat soms alleen de Japanse radio kon worden ontvangen, meer niet. In 1995, tijdens de regeerperiode van Boris Jeltsin, kreeg hij de mogelijkheid om te gaan studeren in de Verenigde Staten. Met succes. Momenteel doceert hij aan de Johns Hopkins School of Advanced International Studies in Washington DC en als gastprofessor aan de Cardiff-universiteit. Daarvoor was hij verbonden aan de Nottingham Ningbo universiteit in Zhejiang, in China.
Zijn 600 pagina’s omvattende boek To Run the World. The Kremlin’s Cold War Bid for Global Power (2025) is een soort psychologische geschiedenis van de Koude Oorlog. Daarin laat hij zien dat achter het koude machtsstreven van de Sovjetleiders gekwetste gevoelens schuilgingen, waar Poetin nu gebruik van maakt – gewetenlozer dan de Sovjets dat zouden hebben gedaan. Dit voorjaar verschijnt de paperback-editie.
Meneer Radchenko, Vladimir Poetin zei ooit in een toespraak: “Enkele jaren geleden zijn we bezweken voor de illusie dat we geen vijanden hadden. Daar hebben we duur voor betaald.” Weet u wanneer dat was?
Misschien in 2007? Of in 2010? Sindsdien spreekt hij zo.
Het was in feite in 2000, kort voordat hij voor het eerst werd gekozen.
Dat verbaast me. Zijn vroege opvattingen waren eigenlijk minder drastisch.
Velen hoopten destijds dat Rusland een normaal lid van de internationale gemeenschap zou worden, dat het imperiale denken achter zich zou laten. Wat hebben we over het hoofd gezien toen Poetin toen al zo sprak?
We hebben de diepte van de verbittering van de Russen onderschat. Die heeft te maken met het fundamentele idee van de plaats van Rusland in de wereld. Poetin is niet de bron van deze verbittering, die zit dieper. Poetin brengt haar alleen aan de oppervlakte.
Voor uw boek hebt u Russische en Sovjetarchieven geraadpleegd en de herinneringen, verslagen en memo’s van de Sovjetleiding gelezen. Wat daarbij opvalt, is hoezeer de Sovjets zich onbegrepen voelden.
Het einde van de Koude Oorlog is eigenlijk het laatste grote misverstand. In het Westen geloofde men dat op de puinhopen van het Sovjetimperium democratische staten zouden ontstaan die hun toegewezen plaats in de door Amerika geleide internationale orde zouden accepteren. Maar aan de andere kant was de perceptie totaal anders.
De Amerikanen zagen zichzelf als de winnaars van de Koude Oorlog...
Terwijl Michail Gorbatsjov geloofde dat de VS en de Sovjet-Unie de Koude Oorlog als het ware sámen hadden overwonnen. Hij ontwikkelde daaruit het idee van een Gemeenschappelijk Europees Huis, waarin de Sovjet-Unie een leidende rol zou moeten spelen. Ook Boris Jeltsin stelde zich voor dat hij en de VS samen de wereld zouden besturen. Hij was beledigd toen hij van veel problemen werd uitgesloten: in het Midden-Oosten of bij de Dayton-akkoorden, die een einde maakten aan de oorlog in Bosnië. De Russen voelden zich onbelangrijk.
De geschiedenis van het grote misverstand gaat ver terug. In 1945, na de Tweede Wereldoorlog, herschikten de geallieerden de wereld. Het Westen vreesde dat Stalin heel Europa zou kunnen opeisen. U hebt talloze documenten van Stalins adviseurs en Stalin zelf doorzocht. Wat wilde Stalin eigenlijk?
Wat we weten is dit: Stalin was getraumatiseerd door de Duitse invasie van de Sovjet-Unie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarom wilde hij veiligheid. Maar wat we verkeerd begrijpen: hij wilde ook legitimiteit. Voor hem ging het ene niet zonder het andere.
Wat bedoelt u daarmee?
Stalin wilde niet zomaar Duitsland bezetten met troepen. Of zoveel mogelijk landen tot bufferzone van de Sovjet-Unie uitroepen. Hij wilde een invloedssfeer die als legitiem werd erkend. En wel door de VS. Daarvoor onderhandelde hij intensief en sloot hij compromissen.
Hoe kwam dat tot uiting?
Nog voor het einde van de oorlog bijvoorbeeld, bij het zogenaamde Percentages Agreement met Groot-Brittannië. Daar verdeelde hij samen met Winston Churchill afzonderlijke landen. Ze hadden ruzie over wie hoeveel procent van Roemenië, Bulgarije of Griekenland als zijn invloedssfeer mocht claimen.
De doelstellingen van Stalin werden in het Westen lange tijd verkeerd begrepen. Uit verslagen van onderhandelingen blijkt nu hoe Stalin compromissen sloot om zijn reeds bestaande invloedssfeer veilig te stellen.
Het legendarische, geheime onderhandelingsdocument waarop Stalin uiteindelijk een simpel vinkje zette.
Precies. In de Sovjetdocumenten is te zien hoe Stalin compromissen sloot. Hij verminderde zijn aanspraken in Griekenland en kreeg daarvoor meer van Bulgarije en Hongarije – wat dat ook mocht betekenen.
Dat doet denken aan de huidige onderhandelingen over Oost-Oekraïne.
Met dit verschil dat de VS toen achter Europa stond. De Sovjets droomden toen zelfs van Zweden en Turkije. We weten niet wat Stalin zou hebben gedaan als de VS in 1945 niet voet bij stuk hadden gehouden. Net zoals we vandaag de dag nauwelijks weten of Poetin, als hij heel Oekraïne zou kunnen veroveren, zich niet gesterkt zou voelen om nog meer te veroveren.
Legitimiteit is een vaag begrip. Wat bedoelt u daar precies mee?
U voelt zich gelegitimeerd als u merkt dat uw positie in de internationale hiërarchie rechtmatig is en niet wordt betwist. Door actoren die voor u relevant zijn. Als die erkenning ontbreekt, controleert u vandaag misschien een bepaald gebied, maar u kunt er niet zeker van zijn dat er niet snel een nieuw conflict volgt. Voor de Sovjets stond de kwestie van legitimiteit tijdens de Koude Oorlog altijd op de voorgrond.
Hoe kwam dat concreet tot uiting?
Bijvoorbeeld direct na de Tweede Wereldoorlog, toen Stalin aarzelde om de communistische opstand in Griekenland te steunen. Of in China, toen hij de communisten van Mao zelfs intoomde – altijd met het doel dat de Amerikanen in ruil daarvoor zijn invloedssfeer in Oost-Europa zouden erkennen.
Was legitimiteit belangrijker voor de Sovjets dan voor de Amerikanen?
Het diende een ander doel. Aan het begin van de Koude Oorlog geloofde de Sovjetleiding dat ze het Westen snel zou inhalen. Nikita Chroesjtsjov, die Stalin opvolgde, was euforisch over de waterstofbom. Al snel bleek echter dat het Sovjet-economische experiment zou mislukken. In 1960 verkochten de Sovjets goud om graan te kunnen importeren. Ik herinner me een lang verslag van het Politbureau [de hoogste politieke macht in de Sovjet-Unie] uit 1966 met een uitgebreide discussie over hoe slecht de situatie was en hoe de economie kon worden gestimuleerd. Iedereen begreep het probleem. Maar niemand wist de oplossing. Dus probeerde de Sovjetleiding haar positie in het internationale systeem veilig te stellen door middel van externe erkenning.
Waarom had de Sovjet-Unie juist de erkenning nodig van de VS, haar aartsvijand?
Omdat ze de Verenigde Staten altijd als de Grote Andere hebben gezien. Zelf hadden ze Amerika als de andere supermacht erkend. Amerika daarentegen had voor zijn eigen perceptie als supermacht de erkenning van de Sovjets niet nodig.
Dat klinkt erg onmilitair voor twee oorlogvoerende partijen. Voelden de Sovjets zich bedreigd door het Westen?
Tijdens de Koude Oorlog waren er momenten waarop de Sovjetleiding aannam dat de Amerikanen daadwerkelijk een aanval planden. Maar dat waren incidenten. Ik heb in de archieven talrijke bewijzen gevonden die aantonen dat de Sovjets al vanaf het midden van de jaren vijftig niet meer bang waren voor een westerse invasie.
De eerste ontploffing van een atoombom door de Sovjets in augustus 1949 was voor Stalin meer een machtspolitiek dan een militair signaal: “We hebben de atoombom nodig, maar dat betekent niet dat we hem zullen gebruiken.”
Waarom?
Dat was het gevolg van de atoombom. Chroesjtsjov was de eerste die inzag dat deze een direct conflict onmogelijk zou maken, omdat een atoomoorlog te gevaarlijk zou zijn. Zoals hij in december 1959 in een notitie aan zijn luitenants formuleerde: “Hoe kan een land – of een groep landen in Europa – ons aanvallen als we deze landen letterlijk van de aardbodem kunnen vegen met onze atoom- en waterstofwapens?” Dat betekende niet dat de Sovjets het Westen niet langer als een bedreiging voor hun veiligheidspolitiek beschouwden. Het Sovjetleger bleef denken in termen van machtsprojectie, maar de politieke leiders van de Sovjet-Unie deden dat steeds minder. Dit debat kwam aan het einde van de Koude Oorlog openlijk naar voren, toen Gorbatsjov voor de noodzaak stond om troepen uit Duitsland terug te trekken. Delen van het leger verzetten zich tegen deze stap, maar Gorbatsjovs adviseur voor buitenlands beleid, Anatoli Tsjernjajev, voerde aan dat het niet uitmaakte of er Sovjet-troepen in Duitsland waren gestationeerd – de Sovjet-Unie was een atoommacht en niemand zou het aandurven om haar aan te vallen. Gorbatsjov was het daarmee eens.
Rusland is een atoommacht, maar toch zeggen historici en vooraanstaande politicologen zoals John Mearsheimer dat Rusland zich door de NAVO uitbreiding naar het oosten bedreigd voelde en daarom logischerwijs Oekraïne moest aanvallen.
De filosoof Isaiah Berlin heeft mensen onderverdeeld in egels en vossen. Egels bekijken alles door dezelfde bril, terwijl vossen hun standpunt aanpassen aan veranderende bewijzen. Mearsheimer is een egel, hij heeft een bepaalde theorie en houdt daar tot het bittere einde aan vast, ook al wordt hij overspoeld door bewijzen die het tegendeel aantonen. Zijn probleem is dat hij de NAVO puur militair analyseert.
Het is toch ook een militair defensieverbond.
Natuurlijk. Maar hier komt het grote misverstand van het Westen naar voren. We hebben nooit begrepen waarom de Russen de herordening van de wereld vanaf 1991 als een vernedering beschouwden. Jeltsin beschreef het hele proces van de uitbreiding van de NAVO tegenover Clinton in 1995 als “een complete vernedering voor Rusland”. In het Westen heeft men nooit begrepen wat de Russen eigenlijk bezighield: waren ze echt bezorgd om hun veiligheid? Dat was toch absurd, wat was er te vrezen van de NAVO?
Dachten de Russen dat de NAVO hen zou aanvallen?
Nee, natuurlijk niet. Gorbatsjov stelde meerdere malen voor dat de Sovjet-Unie tot de NAVO zou toetreden. Niet om de bedreiging voor de veiligheid van de Sovjet-Unie te verminderen, maar omdat hij vond dat het een vernedering zou zijn als de Sovjet-Unie zou worden uitgesloten van de veiligheidsarchitectuur van Europa. Een vernedering die de Europeanen nu kunnen begrijpen.
Waarom?
Omdat hetzelfde nu met Europa gebeurt, bijvoorbeeld wanneer Trump zonder Europa te raadplegen rechtstreeks met Poetin over de veiligheidsarchitectuur van Oekraïne onderhandelt.
U beschrijft ook de eerste ontmoeting tussen Gorbatsjov en Reagan in Genève in 1985. Gorbatsjov zei toen boos tegen Reagan: “Jij bent niet de leraar en ik ben niet de leerling. Jij bent niet de aanklager en ik ben niet de verdediger.”
Is dat niet gek? Ik vind het opmerkelijk hoezeer Gorbatsjov daar net zo klinkt als Poetin vandaag. Hij herhaalde deze boodschap keer op keer. Hij klaagde dat de Amerikanen de neiging hadden om iedereen de les te lezen. “Deze Amerikaanse ziekte is als aids – er is nog geen remedie voor gevonden.”
Michail Gorbatsjov raakte geïrriteerd tijdens zijn eerste ontmoeting met de Amerikaanse president Reagan in 1985 in Genève. Reagan las van kaartjes een reeks klachten voor over het gedrag van het Kremlin. Gorbatsjov antwoordde: “Als we over politiek willen praten, moeten we dat als gelijken doen.”
Had Poetin zich meer in de richting van Gorbatsjov kunnen ontwikkelen?
Poetin is veel dieper gekwetst en woedender. Gorbatsjov droomde ervan om samen de wereld opnieuw in te richten. Hij had geen tijd voor wrok, totdat hij uiteindelijk de macht verloor. Poetins weg naar de macht viel samen met de vernedering van Rusland. Hij dacht lang na over deze schande. Hij verwierf macht door wraak tot zijn programma te maken.
De aanhangers van de politicoloog John Mearsheimer beweren echter dat Poetin helemaal niet uit is op wraak of het herstel van de Sovjet-Unie. Dat zou slechts een excuus zijn van de Europeanen om af te leiden van het feit dat zij Poetin met de NAVO hebben geprovoceerd.
Er zijn talrijke aanwijzingen dat Poetin geïnteresseerd is in het herstellen van een imperium. Denk bijvoorbeeld aan zijn beruchte artikel van juli 2021 over de historische eenheid van Russen en Oekraïners, waarin hij Oekraïne feitelijk als onderdeel van Rusland afschildert. Hij denkt in de imperiale categorieën van de 19e eeuw, waarin Rusland aanspraak maakt op een eigen invloedssfeer.
Hoe ver is Poetin bereid te gaan om de erkenning van Trump te krijgen? En heeft hij die niet al gekregen?
Zijn probleem is dat hij de regering-Trump niet kan vertrouwen. Niemand kan dat. De ene dag helpt Trump Oekraïne, de volgende dag verkoopt hij het aan Rusland. Natuurlijk wil Poetin de erkenning van Trump. Hij wil als gelijke worden gezien. Hij vond het geweldig toen Trump hem een paar maanden geleden uitnodigde naar Alaska. Dat was een triomfantelijk moment voor hem. Hij kreeg de erkenning van Amerika zonder dat hij daarvoor iets hoefde op te geven.
U zegt dat er uit uw studie van de buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie lessen voor vandaag kunnen worden getrokken. Als u Poetin vergelijkt met de Sovjetleiders, welke parallellen ziet u dan?
Er is vooral één opvallend verschil: Stalin, Chroesjtsjov en Brezjnev waren allemaal duidelijk gevormd en getraumatiseerd door hun ervaringen in de Tweede Wereldoorlog.
Hoe kwam dat tot uiting?
De hele leiding van de Sovjet-Unie was getekend door de ervaringen in de Tweede Wereldoorlog. Chroesjtsjov vocht zelf in Stalingrad en schreef daar later over.
Chroesjtsjov vocht in Stalingrad tegen de Duitsers en beschreef later hoe ze de bergen lijken verbrandden. Zijn zoon stierf in de oorlog. Brezjnev raakte gewond in de oorlog. Gorbatsjov stierf bijna van de honger toen hij tien jaar oud was en schreef later: "Toen de oorlog eindigde, was ik 14. Onze generatie is een generatie van oorlogskinderen. Het heeft ons diep geraakt, het heeft zijn sporen nagelaten in ons karakter, in onze hele kijk op de wereld”.
In uw boek beschrijft u Chroesjtsjov als getemd door de oorlogservaring. Dat is verrassend, omdat Chroesjtsjov tegelijkertijd bekend staat om zijn dreigementen met de atoombom en om zijn woede-uitbarsting tijdens een Algemene Vergadering van de VN, waarbij hij de zaal uitschold voor imperialistische lakeien en hielenlikkers en met zijn schoen op de spreekstoel sloeg.
Het optreden van Nikita Chroesjtsjov tijdens de Algemene Vergadering van de VN in 1959 zou de geschiedenisboeken ingaan. Voorafgaand aan dit optreden waren de spanningen groot.
Ja, maar deze emotionaliteit ging maar tot een bepaald punt. Tijdens de Cubacrisis en de Berlijnse Muur gaf Chroesjtsjov toe. Chroesjtsjov was weliswaar euforisch over de macht die de atoombom de Sovjets gaf. Die maakte hen gelijkwaardig aan de Amerikanen. Maar hij wist ook waarvoor ze goed was: voor chantage, als politiek middel. Als het erop aankwam, stopte hij met pokeren. Ik denk dat wat hij in Stalingrad meemaakte hem op een gezonde manier onzeker maakte. Het weerhield hem ervan te hoog te pokeren.
Poetin mist deze ervaring op het slagveld.
Ja, dat baart me zorgen. Toen Poetin eens werd gevraagd naar Chroesjtsjov, zei hij dat hij zich op geen enkele manier verwant voelde met Chroesjtsjov. Poetins vormende ervaring was de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Wat hij daaruit leerde: je moet risico’s nemen. Hij gelooft in politiek als Russische roulette. Hij is ervan overtuigd dat het Westen iets mist wat echte mannen kenmerkt. Hij ziet westerlingen als mannen met een smalle borstkas, die zich niet kunnen verdedigen. Hij durft dus te pokeren en wordt daarbij niet, zoals de andere Sovjetleiders, tegengehouden door de last van de geschiedenis.
De Sovjetleiders klinken in uw boek soms bijna wanhopig omdat het Westen hen gewoon niet serieus genoeg neemt en hun grootsheid niet lijkt te erkennen. Poetin lijkt hier agressief op te reageren.
Zelfs Stalin was op zijn manier erg voorzichtig. Hij zei: “We worden niet gedreven door emoties, maar door verstand, analyse en berekening.” Stalin provoceerde de Amerikanen alleen als hij er absoluut zeker van was dat ze niet zouden terugslaan. Tijdens de Koreaanse oorlog weerhield hij Kim Il Sung lange tijd ervan Zuid-Korea aan te vallen. Zijn goedkeuring volgde op een fout van de inlichtingendiensten, omdat zij dachten dat de Amerikanen zich zouden inhouden.
U zegt dat Poetin van een ander kaliber is dan Stalin.
Destijds verraste de hardheid waarmee hij in Tsjetsjenië optrad – achteraf gezien lijkt dit typerend voor Poetins machtsberekening.
Poetin is niet voorzichtig. Poetin is veel gedurfder dan Stalin. Poetin spreekt vaak veel agressiever dan Stalin zich zou hebben veroorloofd. Poetin zei kort geleden dat hij bereid was oorlog te voeren tegen Europa, Stalin zou zoiets nooit gezegd hebben. Maar Poetin heeft een zekere ‘bravoure’, een brutale houding, hij laat de tegenstander zien dat je niets waard bent, dat je zwak bent, dat je niet voor jezelf kunt opkomen.
Tot nu toe speelt hij goed poker.
Wat ik griezelig vind. In 2022 dacht de Russische elite: “Oh mijn god, die oude man is gek geworden, wat doen we hier?” Nu denken velen: “Hm, misschien heeft hij toch profetische gaven.” Hij zag immers dat de Amerikanen zwak zijn. Hij voelde dat de Europeanen verdeeld zijn. Het is bijna zoals in de Tweede Wereldoorlog, toen Hitler zijn generaals naar Frankrijk stuurde en zij in hem begonnen te geloven.
Poetin heeft veel rode lijnen getrokken: als het Westen tanks aan de Oekraïners levert, komt er een atoomoorlog. Als het Westen gevechtsvliegtuigen levert, komt er een atoomoorlog. Als het Westen raketten levert, komt er een atoomoorlog. Er is niets gebeurd.
Net als Oekraïners en Polen geloven wij daarom logischerwijs dat Poetin bluft als hij het over nucleaire aanvallen heeft.
Kunnen we zijn dreigementen dan negeren?
Nee, de rode lijnen zijn zonder gevolgen overschreden. Maar we kunnen niet zeker zijn van Poetin. Wat verontrustend is aan Rusland zijn niet de bedoelingen van Poetin, maar zijn nucleaire capaciteiten. Ook hij wil geen atoomoorlog. Maar hij kan het dreigementen-spel beter spelen dan wie dan ook in het Westen. Hij weet: wie bereid is om hoger te pokeren, wint in dit mondiale spel van alles of niets. Als zijn tegenstanders ook maar een greintje twijfel hebben dat Poetin het serieus zou kunnen menen met een atoomaanval, heeft hij al gewonnen.
Moeten we de drones neerschieten die Poetin naar Polen, Litouwen en Estland stuurt?
Zeker. Als we dat niet doen, nodigen we de Russen uit tot meer agressie.
De Russische straaljagers die steeds weer het NAVO-luchtruim schenden?
De kans op een nucleaire oorlog vanwege een neergeschoten Russisch vliegtuig in het Estse luchtruim is heel erg klein. Het belangrijkste is om kracht te tonen, en de manier om kracht te tonen is door de straaljagers neer te schieten. Tijdens de Koude Oorlog was het volkomen duidelijk dat je dat moest doen.
In die tijd waren er protocollen voor het omgaan met indringers.
Toen de Amerikanen in 1960 een spionagevliegtuig boven de Sovjet-Unie stuurden, schoten de Sovjets het vliegtuig neer. Hebben we een nucleaire oorlog gehad? Nee. Chroesjtsjov eiste zelfs excuses van de Amerikaanse president Eisenhower. Hebben de Amerikanen daarna nog eens geprobeerd om zo onhandig over de Sovjet-Unie te vliegen? Nee, ze hadden hun lesje geleerd.
De Turken hebben een Russisch vliegtuig neergeschoten.
Hebben we een oorlog gehad tussen Rusland en Turkije? Er was een periode van spanning, maar de Russen sturen geen vliegtuigen meer naar het Turkse luchtruim.
Zal Poetin de NAVO aanvallen om de positie van Rusland te herstellen?
Als hij gelooft dat de NAVO niets meer is dan slechts een papieren tijger is, dan geeft hem dat een impuls.
Trump lijkt bereid om hem eigenlijk erkenning te geven. Wat zal Poetin dan tegenhouden?
Poetin gelooft dat hij eerst een realiteit op de grond moet creëren, waarna erkenning zal volgen.
Realiteit op de grond…
[van] een militair versterkt Rusland, waarvan de macht zich uitstrekt over Oost-Europa. Hij is ervan overtuigd: als hij dat op het slagveld heeft geregeld, volgt noodzakelijkerwijs erkenning.
Als ik uw redenering volg, is er voor Poetin eigenlijk geen andere aanvaardbare uitkomst van deze oorlog dan de capitulatie van Oekraïne.
Hij wil Europa vernederen. Hij wil de vernedering uit de Koude Oorlog ongedaan maken. Hij wil Zelensky wegwerken. Want Zelensky heeft zich tegen hem verzet. Dat moet een les zijn voor andere uitdagers. Hij zal deze doelen niet inruilen voor andere. Daarom ben ik steeds weer verbaasd over de naïviteit van de regering-Trump, die lijkt te geloven dat Poetin van deze doelen zou kunnen afwijken.
Wat zou, tegen de achtergrond van uw studie van de buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie, de slimme houding zijn in de omgang met Poetin?
De ware ‘Art of the Deal’ zou zijn: de Oekraïners meer wapens geven, de Europeanen zijn zelfs bereid daarvoor te betalen, dus met kracht en hardheid reageren. Je moet vanuit een sterke positie aan de onderhandelingstafel gaan zitten. Maar Trump komt vanuit een zwakke positie aan tafel, wat helemaal niet overeenkomt met de werkelijke positie van de Amerikanen.
U aanbeveling is eigenlijk om het Sovjetbeleid van Ronald Reagan te kopiëren.
Precies. Toen hij in 1981 president werd, steunde hij de oppositie in Afghanistan in hun strijd tegen de Sovjet-Unie. Hij heeft Brezjnev weerstaan. Stel je eens voor wat er zou zijn gebeurd als Reagan zich toen had gedragen zoals Trump nu doet.
Hoe bedoel u dat?
Dan had Reagan tegen de oppositie die in Afghanistan vocht gezegd: Hé, jullie moeten opgeven, laat de Sovjets maar winnen. Maar waarom zou hij dat hebben gedaan? Waarom zou je degenen die tegen je vijand vechten, aan je vijand uitleveren? Dat slaat nergens op. Daarom wordt Trump zo boos als men hem met Reagan vergelijkt. Maar Reagan zou inderdaad anders hebben gehandeld.
Reagan wilde echter ook geen nucleaire oorlog riskeren.
Nee, hij was uiterst voorzichtig, hij schreef brieven aan Brezjnev en sloot zich uiteindelijk aan bij het INF, het eerste nucleaire ontwapeningsverdrag. Maar hij deed dat vanuit de overtuiging dat men zich tegen de Sovjets moest verzetten. Als Trump maximale economische druk op Poetin had uitgeoefend en Oekraïne maximaal had gesteund, zou er vandaag misschien vrede zijn. In plaats daarvan heeft Trump de Amerikaanse belangen verraden, Oekraïne verraden en ruzie gemaakt met de Europeanen. Met welk doel? Een Nobelprijs voor de Vrede omdat hij Oekraïne voor de leeuwen gooit?
Eerlijkheidshalve moet gezegd worden dat ook Europese leiders de dreiging van Rusland en Poetin te lang niet hebben onderkend. Waarom lijkt het alsof zo velen hun hoofd verliezen als ze met Rusland te maken krijgen?
Ik denk omdat ze niet vanuit het standpunt van hun tegenstander denken. Ze proberen over Rusland na te denken door te geloven dat Poetin hetzelfde denkt als zij. In plaats van te proberen te denken zoals Poetin denkt. We hebben dit probleem altijd al gehad. De Amerikanen hebben nooit begrepen hoe de Sovjets dachten. Nu is het nog erger geworden. Kijk maar eens wie er in de regering-Trump met Rusland te maken heeft. Die mensen zijn incompetent, ze hebben geen enkele expertise.
Zal dit allemaal eindigen met Poetin?
Ik denk dat we ons bewust moeten zijn van de continuïteit. Het zou verkeerd zijn om aan te nemen dat alles anders wordt als Poetin weg is.
De Wit-Russische schrijfster Svetlana Aleksijevitsj zei ooit dat ze de ‘homo sovieticus’ te vroeg had begraven. Hij zit nu namelijk in het Kremlin. Als u terugdenkt aan wat u hebt gelezen over de gedachten van de Sovjetleiders, heeft Alekijevitsj dan gelijk?
Veel doet denken aan toen. De Sovjetleiders in het Kremlin wilden graag erkend worden als leiders van een supermacht. Poetin wil precies hetzelfde. En wat ook hetzelfde is: beiden hebben niet de middelen om deze leiderschapsclaim te legitimeren. Het is alsof ze zichzelf aan hun haren uit het moeras proberen te trekken. De Sovjet-Unie is daar economisch aan ten onder gegaan. Poetin denkt dat hij het gebrek aan kracht nu kan compenseren door te dreigen. Het zal net zo eindigen als toen. Hij leidt Rusland naar een donkere plek waar geen weg terug meer is.
(Neue Zürcher Zeitung, 18 december 2025, Vertaling/bewerking Otto van de Haar
